تاریخ انتشار :شنبه 3 دسامبر 16.::. ساعت : 4:00 ب.ظ

   394 بازدید

بهرامیان
هشتمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور، سوم مهر در حالی در سطح ملی آغاز شد که برای اولین بار کسانی که تمایل به شرکت اینترنتی در سرشماری داشتند،

جوان پرس / شفیع بهرامیان  :  هشتمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور، سوم مهر در حالی در سطح ملی آغاز شد که برای اولین بار کسانی که تمایل به شرکت اینترنتی در سرشماری داشتند، می‌توانستند تا تاریخ ۳۰ مهر به سایت سرشماری الکترونیکی برخط مرکز آمار ایران به‌صورت داوطلبانه مراجعه و در ارائه اطلاعات لازم سرشماری سال ۱۳۹۵ همکاری کنند. این مهم سرانجام با مهلت یک‌ماهه مراجعه حضوری آمارگیران به محل سکونت بیش از ۲۲ میلیون و ۵۰۰ هزار خانوار در اول آذرماه به اتمام رسید.
سرشماری که یکی از شناخته‌ترین روش‌ها برای گردآوری اطلاعات کلان در سطح ملی جهت برنامه‌ریزی صحیح و اصولی به شمار می‌رود عبارت است از شمارش و محاسبه تعداد کل نفرات یا اشیای موردنظر مانند تعداد کل نفراتی که در یک کشور زندگی می‌کنند. سرشماری محدود به انسان‌ها نیست و ممکن است شامل محصولات و کارگاه‌های صنعتی و کشاورزی نیز شود.
اهمیت سرشماری علاوه براینکه اساس علم جمعیت‌شناسی، آمار و اطلاعات جمعیتی است، در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور با به دست آوردن اطلاعات مهمی همچون میزان تحصیلات، شرایط زندگی، تعداد افراد متأهل در گروه‌های سنی مختلف و فرزندآوری خانوارها بسیار تأثیرگذار است و امروزه پایه تصمیمات کلان در ابعاد مختلف در حکومت‌های مختلف دنیا، اطلاعات جامع منعکس‌شده در سرشماری‌هاست.
سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران که نخستین آن در سال ۱۳۳۵ انجام‌شده است بزرگ‌ترین آمارگیری ملی است که براساس ماده ۴ اساسنامه مرکز ملی آمار، در سراسر کشور و در یک‌زمان معین بافرمان رئیس‌جمهور به مرحله اجرا گذاشته می‌شود و مجموعه وسیعی از اطلاعات موردنیاز را برای برنامه‌ریزی‌های کلان کشور برای سال‌های آینده فراهم می‌کند.
خود اظهاری خانوارها از طریق پر کردن فرم سرشماری خانوار در سامانه اینترنتی و دوم، جمع‌آوری اطلاعات خانوارهایی که در مرحله اینترنتی مشارکت نکرده‌اند به‌وسیله ابزار تبلت آفلاین از طریق مراجعه حضوری به خانوارها توسط مأموران، از نوآوری‌های صورت گرفته در آخرین سرشماری ملی بود.
ازآنجایی‌که سرشماری یکی از مهم‌ترین ابزارها برای دستیابی به بانک اطلاعاتی مناسب و آمار دقیق و ضامن تحقق آن، مشارکت مسئولانه و فعالانه آحاد مردم در این طرح است انتظار می‌رفت که با مشارکت فعالانه مردم در مرحله اول که رویکردی اختیاری و داوطلبانه داشت روبرو شود که متأسفانه در این مرحله تنها ۴۶ درصد از مردم کشور اطلاعات خویش را در سامانه اینترنتی ثبت نموده و بیش از نیمی از جمعیت کشور نخواسته یا نتوانستند در این مرحله، با مجریان این طرح ملی همراه و همدل شوند که برای این امر می‌توان دلایلی عدیده‌ای را ذکر نمود.

* فقدان سواد رایانه‌ای و ضریب نفوذ نه‌چندان مناسب فنّاوری ارتباطات و اطلاعات
گرچه با رویکردی جامعه‌شناختی می‌توان میزان مشارکت مردم در مرحله اینترنتی سرشماری با توجه به ضریب نفوذ اینترنت و سواد کامپیوتری آنان را راضی‌کننده دانست اما امکان مشارکت گسترده‌تر نیز چندان دور از انتظار نبود.
هرچند که نخست لازم است ضریب نفوذ اینترنت را براساس میزان دسترسی مردم به ADSL و اینترنت موبایلی و یا میزان تسلط افراد به کار با اینترنت و سواد رایانه‌ای آنان مدنظر قرارداد چراکه بسیاری از مردم باوجود دسترسی به اینترنت موبایلی و کار با اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های موبایلی اطلاع‌رسان، سواد و مهارت لازمه را برای کارهای غیر گپ‌و‌گفتی و چتی با اینترنت، ندارند.
همچنین علاوه بر ضریب نفوذ نه‌چندان مناسب رایانه در میان خانوارهای ایرانی، حوزه تحت پوشش شبکه‌های اینترنتی کشور نیز چندان مناسب و متناسب با شاخص‌های استاندارد جهانی، به نظر نمی‌رسد.
علاوه براین سواد و مهارت اطلاعاتی و رسانه‌ای بسیاری از مردم کشور نیز در چنان جایگاهی نیست که راسأ بتوانند اطلاعات خانواری خویش را در سامانه برخط این طرح درج و ثبت نمایند.
بااین‌وجود آنچه در روند ایجاد حس مشارکت و همدلی مردم در اجرای این طرح ملی باید مدنظر کارشناسان قرار گیرد؛ ظرفیت بکار نگرفته بالای رسانه ملی برای اطلاع‌رسانی در خصوص سرشماری عمومی نفوس و مسکن، بوده چراکه در خوش‌بینانه‌ترین حالت، تیراژ روزانه مطبوعات کشور کمتر از یک‌میلیون نسخه است و در بهترین شرایط فقط ۳۰ درصد جامعه از طریق مطبوعات، پورتال‌ها، وب‌سایت‌ها و خبرگزاری‌ها، کسب اطلاع کرده و بیش از ۷۰ درصد مردم اطلاعات خود را از رسانه ملی و سایر کانال‌های تلویزیونی دریافت می‌کنند.
براین اساس لازم بود در رسانه ملی به‌صورت مفصل و گسترده‌تری به ماده ۷ قانون مرکز آمار ایران‌ که درواقع حقوق و تکلیف مردم را در سرشماری عمومی نفوس و مسکن متذکر شده و به آنان ضمانت محرمانگی و ممنوعیت افشای هرگونه اطلاعات خانوارها را به سایر دستگاه‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی می‌دهد، پرداخته می‌شد. بسیاری از مردم نمی‌دانند سرشماری چیست و با چه اهدافی انجام می‌شود؛ این در حالی است که مبنای هرگونه برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت در همه کشورها، آمار و اطلاعات است.
به نظر می‌رسد عدم اطلاع از اصل موضوع سرشماری و اهداف آن، یکی از دلایل بی‌رغبتی برخی از مردم به مشارکت در سرشماری بالأخص در مرحله اینترنتی آن‌که دارای رویکردی اختیاری است، بوده است.
رسانه ملی می‌توانست با پرداختن به اهمیت سرشماری، لزوم اجرای این طرح ملی در پیشبرد اهداف توسعه‌ای کشور، تبیین حقوق و تکلیف مردم بنا بر ماده ۷ قانون مرکز آمار و ایجاد اعتماد عمومی، نقش مؤثرتری در تشویق و ترغیب مردم به مشارکت در سرشماری ایفا کند.

* فرهنگ و اعتماد اجتماعی
موضوع دیگری که در این باب می‌تواند موردتوجه قرار گیرد بحث اعتماد اجتماعی و رابطه آن با میزان مشارکت مردم در طرح‌های ملی و منطقه‌ای است. متأسفانه اعتماد اجتماعی در جامعه ایران ضعیف است و این شاخص مهم چه در بین مردم و چه در سطح مردم- دولت چندان مطلوب به نظر نمی‌رسد و سیر آن نزولی و نگران‌کننده است؛ شاید توجه به این مهم و روند نامطلوب آن، به‌نوعی تبیین‌گر نام‌گذاری سال ۹۴ به‌عنوان سال «دولت و ملت، همدلی و هم‌زبانی» توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی است.
میزان اعتماد اجتماعی در ایران را براساس پژوهش‌ها و تحقیقات انجام‌شده در سنوات قبل کمتر از ۲۰ درصد بوده و این پایین بودن اعتماد اجتماعی یعنی «عامه مردم» به «هم» و «مردم» به «دولت» اعتماد ندارد و یا اعتمادشان در سطح مطلوبی نیست و نمی‌خواهد آمار بدهند چراکه می‌پندارند مشکلی به وجود خواهد آمد و منافعشان به خطر خواهد افتاد، متأسفانه به این نکات فرهنگی در طرح‌های ملی توجهی نشده و موجب اثرگذاری منفی درنتیجه می‌شود.

*عقلانیت صوری و عملی «وبری» و بی‌رغبتی مردم به مشارکت در طرح‌های ملی
براساس منطق «عقلانیت صوری وِبِری»، براساس مبانی جامعه‌شناسی، می‌توان به عدم مشارکت و بی‌میلی مردم شهرهای بزرگ در مقایسه با شهرهای کوچک‌تر و نواحی روستایی در سرشماری پاسخ داد چراکه براساس عقلانیت صوری وبری، مردم شهرها به نسبت مردم روستاها حسابگرتر هستند، در جوامع صنعتی مردم نتیجه انجام کار خود را به‌دقت محاسبه می‌کنند و همین امر باعث می‌شود که آن‌ها در بسیاری از طرح‌های ملی مشارکت نکرده و پای‌کار نیایند.

* لزوم مدیریت افکار عمومی در فضای مجازی و رسانه‌ای
باید متذکر شد ایجاد رغبت عمومی برای مشارکت در طرح‌های ملی نیازمند مدیریت صحیح اطلاع‌رسانی و استفاده از تکنیک‌های تبلیغات روانی است، متأسفانه در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۹۵، دولت و یا گردانندگان این طرح ملی تا حدود زیادی عرصه مدیریت افکار عمومی کشور و فضاهای رسانه‌ای و مجازی را به کسانی که بیشتر علیه دولت موضع می‌گیرند، واگذار کرد.
در طول اجرای این طرح، حجم عظیمی از محتواهای رسانه‌ای بالأخص در فضای مجازی با نشان‌گاه القای یأس و ناامیدی و همچنین به تمسخر کشیدن روند و نتایج سرشماری، تولید و منتشر شد چه اینکه در نگاه برخی از گردانندگان فضاهای رسانه‌ای، مشارکت پائین مردم در این سرشماری، شکستی برای دولت حاضر و به‌نوعی امتیازی برای رقبا در انتخابات ۱۳۹۶ ریاست جمهوری محسوب می‌شد و بر همین اساس نیز با ساخت و برجسته‌سازی شایعاتی چون قطع یارانه‌ها و افزایش در پرداخت مالیات و عوارض و… در صورت دادن اطلاعات صحیح به آمارگیران، عملاً مردم را به عدم همکاری و مشارکت تحریک و تشویق می‌نمودند.
آنچه در فضای رسانه‌ای و مجازی اجرای این طرح ملی البته مشهود بود ضعف نظام مدیریت افکار عمومی و مقابله با شایعات و یأس آفرینی و خنثی‌سازی عملیات روانی مخالفان بود که البته به‌صورت قابل قبولی انجام نگرفت و لازم است دولت برای سایر برنامه‌ها و طرح‌های کلان خویش توجه بیشتری به این مقوله بنماید.

* فقدان رویکرد اولویت منافع اجتماعی در میان مردم
علاوه براین برخی نابهنجاری‌های فرهنگی نیز نقش عمده‌ای در کاهش مشارکت مردم و همدلی دولت- مردم ایفا می‌کنند ازجمله به‌کرات مشاهده‌شده است در کشور ما برخلاف برخی کشورهای توسعه‌یافته دنیا، منافع فردی بر منافع اجتماعی ترجیح داده می‌شود و ازآنجایی‌که غالب ما ایرانیان برداشت درستی از منافع اجتماعی نداریم، صرفاً کنش‌های ما در عرصه اجتماعی متأثر از منافع فردی است.
سرشماری عمومی نفوس و مسکن گرچه طرحی مبتنی بر منفعت اجتماعی است و منفعت تک‌تک افراد را در برمی‌گیرد اما بسیاری از مردم با نگاه صرف منافع فردی، تمایلی به مشارکت و همکاری نداشته و از ارائه اطلاعات درست به آمارگیران و تصمیم سازان خودداری می‌کنند
نقش اثرگذار رسانه‌ها در فرهنگ‌سازی ارجحیت منافع جمعی بر منافع شخصی را نباید فراموش کرد چه اینکه رسانه‌ها می‌توانند با ایجاد حساسیت، تصویرسازی و برجسته‌سازی، موضوعی را به بحث روز تبدیل کرده، با دست‌کاری اولویت‌ها به مردم بگویند که در مورد چه چیزی بیاندیشند.
در سرشماری عمومی نفوس و مسکن، رسانه‌ها حداقل می‌توانستند به مردم بگویند حرف اول کشور در یک ماه جاری بحث سرشماری است و همین امر به‌خودی‌خود باعث ایجاد سؤال در ذهن مردم شده و سهم افراد را در این طرح و رویداد ملی مشخص می‌کرد و بر میزان مشارکت اختیاری مردم در مرحله اینترنتی می‌افزود.

* بی‌توجهی به نظریه آگهی خدمت عمومی در میان رسانه‌ها
بحث مهمی که در تعامل رسانه و دولت، نباید ازنظر دور داشت «نظریه آگهی خدمت عمومی»(Public Service Advertising) است. این نظریه که در کشورهای مختلف دنیا رواج دارد، ناظر براین است که وقتی پای منافع عمومی و توسعه در میان باشد، رسانه‌ها -اعم از دولتی و خصوصی- براساس اخلاق اجتماعی حق دریافت هزینه برای تبلیغات، اطلاع‌رسانی و آگهی را ندارند اما متأسفانه در کشور ما این نظریه هیچ کاربردی ندارد و همه آگهی‌ها بدون توجه به میزان منفعت عمومی، با دریافت هزینه منتشر می‌شود.
چراکه هراندازه میزان تبلیغات و اطلاع‌رسانی در طرح‌های ملی قوی و اثربخش باشد هزینه از بیت‌المال، منافع ملی و خزانه کمتر شده و نتیجه و حاصل این صرفه‌جویی، درنهایت به عموم مردم برمی‌گردد.
توجه به‌نظام و الگوی اداره رسانه‌های همگانی نیز می‌تواند در تبیین همکاری ضعیف نظام رسانه‌ای با گردانندگان سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۹۵، موردتوجه قرار گیرد. براین اساس از بین ۶ نظام رسانه‌ای غالب دنیا، نظریه مسئولیت اجتماعی یکی از مدل‌های مناسب و توسعه‌گرایی است که وسایل ارتباط‌جمعی باید در اجرای طرح‌های ملی، براساس آن عمل کرده و دست دولت را گرفته و در کنار بعد نظارتی خویش به‌عنوان رکن چهارم دموکراسی، تبدیل به بستر و مجرای همدلی و انسجام مردم- دولت در برنامه‌های کلان توسعه‌ای ملی باشند. البته این امر نیز مستلزم فرهنگ‌سازی و آموزش لازم برای مالکان و گردانندگان نظام رسانه‌ای کشور است.

* اثبات مجدد الگوی تأثیر ارتباطات میان فردی بر جمعی
گرچه مجریان برگزاری سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۹۵ در سطح وسیعی از رسانه‌های تبلیغاتی ازجمله تبلیغات محیطی چون بنر، پوستر و امثالهم استفاده نموده و همچنین در حد وسیع با استفاده از ظرفیت شبکه‌ای دولت و سایت‌ها و پورتال‌های دولتی و خصوصی اقدام به تبلیغات نموده بودند و صداوسیما هم- البته نه در حد انتظار- اقدام به اطلاع‌رسانی در این باب نمود، اما نتایج روزهای نخستین سرشماری اینترنتی نشان داد که با تکیه صرف براین گونه تبلیغات و اطلاع‌رسانی نمی‌توان شاهد نتایج مطلوبی برای این مرحله از سرشماری بود. بر همین اساس شکل دوم تبلیغات و اطلاع‌رسانی یعنی استفاده از قابلیت‌های ارتباطات رودررو و میان‌فردی مورد تأکید قرارگرفته و در سطح وسیعی با ارتباط مستمر با مدارس، معلمان، وعاظ، خطبای مساجد، دهیاران، مدیران دستگاه‌های اجرایی و رهبران فکری و افراد مرجع و کلیدی در مناطق مختلف، فاز دوم اقناع‌سازی و تبلیغات برای افزایش مشارکت مردم در سرشماری اینترنتی کلید خورد که نتایج نشان داد این اقدام، تأثیر بسیاری در افزایش مشارکت مردم داشته و مردم ایران هنوز هم متأثر از “الگوی دومرحله‌ای ارتباط ” هستند تا نظام‌های اطلاع‌رسان مبتنی بر اقتدار رسانه‌های همگانی و جمعی.

* مخلص کلام
کوتاه‌سخن اینکه انتظار مشارکت بالای مردم در طرح‌های ملی با تقویت فرهنگ ترجیح منافع ملی به منافع شخصی، منافع اجتماعی به منافع فردی، ایجاد حس تعهد در مردم و مسئولان و همچنین افزایش اعتماد عمومی مردم به نهادهای دولتی محقق می‌شود و لازم است توجه جدی به مقوله افزایش اعتماد اجتماعی در جامعه شود.
توجه به مؤلفه‌های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با انجام طرح‌های ملی و همچنین مخاطب شناسی و استفاده از بسته‌های ترکیبی ارتباطی چون ارتباطات جمعی و نوین در کنار ارتباطات ترویجی و میان‌فردی تا حدود زیادی می‌تواند نتایج این‌گونه اقدامات ملی و توسعه‌ای را قابل‌محاسبه و تضمین نماید.
البته در صورتی می‌توان به اثر ارتباطی و اطلاع‌رسانی نظام رسانه‌ای و تبلیغی دولت خوش‌بین بود که این فرایند درنهایت بتواند سبب ایجاد “همدلی ” و همراهی مردم در اجرای برنامه‌های کلان دولت‌ها شود و مادامی‌که این همدلی حاصل نشود انتظار توسعه و بهبود شاخص‌های انسانی و اقتصادی، امری عبث و بیهوده خواهد بود.

  • کارشناس رسانه
Print Friendly
کدخبر : 98803




دیدگاه خود را به ما بگویید.