تاریخ انتشار :پنج شنبه ۱۷ خرداد ۹۷.::. ساعت : ۲:۰۰ ب.ظ

   256 بازدید

محمدعلی موحد اینگونه کتاب «خواب آشفته نفت» را آغاز کرده تا هم او این کتاب تاریخی در زمینه نفت را به سیاق آثار برجسته ادبی بنگارد و هم اهمیت این ماده معدنی در تاریخ اقتصادی و سیاسی ایران نمایان شده باشد.

جوان پرس : «آن روز که مظفرالدین‌شاه امضای خود را پای قرارنامچه‌ای نهاد که امتیاز بهره‌برداری از نفت سرتاسر ایران را – به استثنای ۵ایالت شمالی هم مرز با روسیه- به آن استرالیایی انگلیسی‌تبار، ویلیام ناکس دارسی، اعطا می‌کرد، نه او می‌دانست چه می‌کند و نه آن ماجراجوی گمنام می‌دانست که کلید چه گنج روانی را به‌دست آورده است.»

محمدعلی موحد اینگونه کتاب «خواب آشفته نفت» را آغاز کرده تا هم او این کتاب تاریخی در زمینه نفت را به سیاق آثار برجسته ادبی بنگارد و هم اهمیت این ماده معدنی در تاریخ اقتصادی و سیاسی ایران نمایان شده باشد.

پنجم خرداد ۱۲۸۷شمسی که مته حفاری به لایه نفتی برخورد کرد و خاک مسجد سلیمان را به رنگ سیاه درآورد، کسی گمان نمی‌برد که بزرگ‌ترین صنعت ایران از عمق ۳۶۰متری زمین پا به عرصه حیات گذاشته است.

۱۱۰سال پیش نخستین قطره‌های نفت در ایران پس از ۷سال واکاوی و درحالی‌که شرکت ماریوت به نمایندگی از دارسی از اکتشاف نفت ناامید شده بود، به جوش آمد تا پایه‌های اصلی‌ترین صنعت ایران شکل بگیرد. صنعتی که قرن دوم حیات خود را می‌گذراند، دوره‌های پرهیاهویی را از سرگذرانده که هر کدام سرفصل‌های بزرگی از تاریخ اقتصادی و سیاسی ایران را رقم زده است. ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹مهم‌ترین رویدادی بود که صنعت نفت و اقتصاد ایران تجربه کرد اما قبل و پس از تغییر سرنوشت طلای سیاه نیز روزگار پر‌تلاطمی بر این صنعت گذشت. ۲سال و چند‌ماه بیشتر از آخرین دست‌اندازی که صنعت نفت ایران پشت سر گذاشته، نمی‌گذرد که بار دیگر زمزمه تحریم‌ به گوش این صنعت می‌رسد؛ سرنوشت صنعتی که بار اصلی اقتصاد ایران را به دوش می‌کشد، با سیاست گره خورده است. برخی نیز از پررنگ بودن سهم این صنعت در گردش چرخ اقتصاد به‌عنوان نقطه ضعف اقتصاد ایران یاد می‌کنند و معتقدند وجود این صنعت موجب دورماندن سایر صنایع ایران از توسعه شده است.

تحریم‌های اقتصادی که سخت‌ترین آن اوایل دهه ۹۰، سد راه صادرات و تولید نفت ایران قرار گرفته بود، اواخر سال ۹۴از میان برداشته شد تا بار دیگر سطح تولید نفت ایران به آنچه پیش از تحریم‌ها تجربه کرده بود، برسد. اما بار دیگر با خروج آمریکا از برجام، سایه تحریم بر سر این صنعت سنگینی کرده است.

نقش در رشد اقتصاد

بزرگ‌ترین صنعت ایران با بیشترین اثرگذاری بر تولید ناخالص داخلی، نخستین صنعت ایران نام گرفت که پس از لغو تحریم‌های اقتصادی به ایفای نقش خود در افزایش تولید ملی پرداخت. در شرایطی که صنعت ایران پس از اجرای برجام در انتظار فراهم شدن سایر شرایط بانکی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی قرار گرفت، صنعت نفت ایران بلافاصله مسیر افزایش تولید را در پیش گرفت. برنامه‌ریزی برای افزایش تولید نفت از ماه‌های پیش از لغو تحریم‌ها به‌گونه‌ای انجام شده بود که در فاصله چند روز پس از اجرای برجام، رکورد صادرات ۷میلیون بشکه نفت در یک روز به ثبت رسید. آثار افزایش تولید و صادرات نفت از همان زمستان سال ۹۴که لغو تحریم‌ها عملیاتی شد، خود را در تولید ناخالص داخلی کشور نشان داد.

آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۵رشد ارزش افزوده بخش نفت نسبت به سال ۱۳۹۴به ۶۱٫۶درصد رسید. این رشد بالا موجب شد تا بخش نفت سهم ۹٫۸درصدی از رشد ۱۲٫۵درصدی اقتصاد را به دوش بکشد و با این حساب سایر بخش‌های اقتصاد در این سال مجموعا ۲٫۷درصد از رشد اقتصاد سهم داشته باشند. صنعت نفت در سال ۹۵توانست در اقدامی کم‌سابقه در فاصله زمانی شش‌ماهه به میزان یک میلیون بشکه به تولید و صادرات نفت ایران اضافه کند. طبیعی بود که با رسیدن تولید نفت ایران به سقف ۳٫۸میلیون بشکه که پیش از تحریم‌ها نیز قرار داشت، دیگر رشد تولید در سال ۱۳۹۶ادامه پیدا نکند. در سال ۱۳۹۶میزان تولید نفت ایران نسبت به سال گذشته افزایش نیافت اما می‌توان امیدوار بود در نیمه دوم سال به‌دلیل تقویت قیمت نفت، ارزش افزوده حاصل از صادرات طلای سیاه افزایش یابد و بار دیگر این بخش تأثیر مثبتی در رشد اقتصادی داشته باشد.

طبق گفته مسعود نیلی، دستیار اقتصادی رئیس‌جمهور، سهم بخش نفت از تولید ناخالص ملی ایران هرگز کمتر از ۱۰درصد نبوده است. در طول ۲۴سال گذشته ۵۳درصد منابع دولت از صنعت نفت تأمین شده که دولت آن را در بخش‌های مختلف هزینه کرده است. درآمد نفتی کشور حاصل میزان تولید و قیمت در بازارهای جهانی است.

سابقه تولید نفت

بررسی‌ها نشان می‌دهد در ۴دهه گذشته تولید نفت ایران در بیشتر سال‌ها بین ۳تا ۴میلیون بشکه در روز بوده است. درحالی‌که تولید نفت ایران در سال‌های ۱۹۷۳تا ۱۹۷۸یعنی سال‌های ۱۳۵۲تا ۱۳۵۷بین ۵تا ۶میلیون بشکه در روز بود، حجم تولید در سال‌های پس از آن هیچ‌گاه از ۴میلیون بشکه فراتر نرفته است. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد کمترین تولید نفت ایران در سال ۱۹۷۹و در زمان شکل‌گیری انقلاب اسلامی در سال ۵۷اتفاق افتاده است. پس از آن با آغاز جنگ تحمیلی تولید نفت ایران به روزانه ۲تا ۲٫۵میلیون بشکه در روز رسید، اما با پایان جنگ و آغاز سرمایه‌گذاری در این حوزه تولید نفت به بالاتر از ۳میلیون بشکه در روز افزایش یافت و ایران به‌تدریج توانست با افزایش سرمایه‌گذاری‌ها در این حوزه، تولید نفت خود را به ۴میلیون بشکه در روز افزایش دهد.

ذخایر نفت و گاز ایران

ایران بزرگ‌ترین دارنده ذخایر گازی و چهارمین دارنده ذخایر نفتی دنیا به شمار می‌رود که درصورت تجمیع ذخایر نفتی و گازی جایگاه نخست دنیا را در اختیار دارد. میدان‌های نفت و گاز در پهنه گسترده‌ای از کشور از آ‌ب‌های کم‌عمق خلیج‌فارس تا آب‌های عمیق دریای خزر و همچنین مناطق خشکی پراکنده است. ذخایر نفت و گاز جزو منابع متعارف محسوب شده و ایران هنوز اکتشاف گسترده و تخمین ذخایر غیرمتعارف شامل شیل‌های نفت و گاز و هیدرات‌های گازی را آغاز نکرده است. براساس اطلاعات اولیه، در بخش‌هایی از کشور ذخایر گسترده هیدرات‌های گازی وجود دارد که پیش‌بینی می‌شود میزان آنها از ذخایر گازی کشور بیشتر باشد. طبق اعلام شرکت ملی نفت، ذخایر درجای هیدروکربور مایع کشور مشتمل بر نفت خام، مایعات و میعانات گازی ۸۳۶٫۴۷میلیارد بشکه است که از این میزان، ٢٣٩ میلیارد بشکه آن قابل استحصال است. از ذخایر قابل استحصال هیدروکربور مایع کشور، ۱۵۷میلیارد بشکه استحصال نشده باقی مانده است. شورای‌عالی مخازن شرکت ملی نفت، ذخایر درجای نفت خام کشور را ۷۱۱٫۵میلیارد بشکه اعلام کرده است که از این میزان ۱۷۵٫۳۹میلیارد بشکه ذخایر قابل استحصال و ١٠٢ میلیارد بشکه آن باقی مانده است. طبق برآوردهای شرکت ملی نفت، یک درصد افزایش ضریب بازیافت نفت خام بیش از ۷میلیارد بشکه نفت بیشتر در اختیار کشور می‌گذارد که با احتساب بشکه‌ای ۴۰دلار، بیش از ٢٨٠ میلیارد دلار ارزآوری به همراه خواهد داشت. ضریب بازیافت مجموع ذخایر هیدروکربور مایع کشور ۲۸٫۵درصد عنوان شده است. ضریب بازیافت نفت خام در ایران به‌طور میانگین ۲۴٫۵درصد است و این ضریب در بعضی مخازن به ۶٠ درصد می‌رسد؛ البته این ضریب در برخی مخازن از ۵درصد تجاوز نمی‌کند.
شورای‌عالی مخازن شرکت ملی نفت، مجموع میدان‌های نفتی و گازی کشور را ١٧٠ میدان شامل ١٢٠ میدان نفتی و ۵۰میدان گازی اعلام کرد. همچنین ۳۵۸مخزن نفت و گاز در کشور وجود دارد که از این میان ۱۶۳مخزن توسعه یافته و ۱۹۵مخزن توسعه نیافته هستند.

تاریخ صنعت نفت

ویلیام ناکسی دارسی، میلیونراسترالیایی، نخستین فردی بود که با روش‌های جدید روز و دستگاه‌های حفاری مکانیکی در ایران به اکتشاف نفت و حفر چاه پرداخت. او ابتدا گروهی فنی را به سرپرستی زمین‌شناسی به نام برلز استخدام و به ایران اعزام کرد. این گروه، پس از بررسی‌های زمین‌شناسی، گزارش رضایت بخشی داد و احتمال وجود نفت در حوالی قصرشیرین و شوشتر را زیاد و در دیگر نقاط امیدوار‌کننده دانست. پس از دریافت این گزارش، دارسی نماینده‌ای به نام ماریوت را در سال ۱۹۰۱به دربار ایران فرستاد. ماریوت امتیاز اکتشاف و استخراج نفت در تمام ایران، به جز ۵استان شمالی را از مظفرالدین‌شاه گرفت. چند‌ماه پس از امضای قرارداد، حفاری نخستین چاه درمحلی به نام چیاسرخ یا چاه سرخ، در شمال غرب قصرشیرین آغاز شد. کار حفاری به‌علت نبود راه و ناامنی به کندی پیش می‌رفت تا آنکه درتابستان ۱۹۰۳در عمق ۵۰۷متری به گاز و کمی نفت رسید. چاه دوم هم در همین ناحیه در عمقی مشابه به نفت رسید. بهره‌دهی این چاه ۱۷۵بشکه در روز بود. دارسی با ارزیابی نتایج، دریافت اگر در ناحیه چیاسرخ نفتی بیش از این مقدار هم بیابد به‌علت دوری از دریا و نبود امکان حمل به بازار مصرف، سودی عاید او نخواهد شد؛ بنابراین ناحیه را ترک کرد و به خوزستان روی آورد. منطقه چیاسرخ درمرزبندی‌های بعدی به دولت عثمانی واگذار شد و اکنون چیاسرخ یک میدان نفتی کوچک در عراق است. درمنطقه خوزستان نخستین و دومین چاه حفر شده، خشک بودند. درنیمه اول سال ۱۹۰۸سرمایه شرکت رو به پایان بود و هنوز نفتی کشف نشده بود. روسای شرکت به مسئول عملیات که مهندسی به نام دینولدز بود، دستور توقف عملیات را می‌دهد ولی او که در محل، وضع را بهتر ارزیابی کرده بود چند روزی از اجرای دستور توقف خودداری کرد و به حفاری ادامه داد. در روز پنجم خرداد ۱۲۸۷شمسی یعنی سال ۱۹۰۸میلادی، مته حفاری به لایه نفت‌دار برخورد و نفت با فشار از چاه فوران کرد. عمق چاه ۳۶۰متربود. دومین چاه که ۱۰روز بعد به نفت رسید ۳۰۷متر عمق داشت. با به نفت رسیدن این دو چاه وجود نفت به مقدار زیاد درایران به اثبات رسید. پس از کشف نفت در ایران درسال ۱۹۰۹شرکت نفت ایران و انگلیس تشکیل شد.

از سال ۱۹۰۸تا سال ۱۹۲۸تمام نفت تولیدی ایران از میدان نفتی مسجدسلیمان استخراج شد. دراین سال میدان نفتی هفتکل، در سال ۱۹۳۰میدان نفتی گچساران، درسال ۱۹۳۶میدان نفتی آغاجاری و درسال ۱۹۳۸میدان‌های نفتی لالی و نفت سفید کشف شدند. درسال ۱۳۲۹با ملی شدن صنعت نفت، شرکت نفت ایران و انگلیس خلع ید شد. پس از کودتای ۲۸مرداد ۱۳۳۲و عقد قرارداد با کنسرسیومی که از چندین شرکت بزرگ نفتی تشکیل شده بود عملیات اکتشافی گسترده‌ای در ۲‌دهه ۱۹۶۰و۱۹۷۰درحوضه رسوبی زاگرس انجام شد و تعداد میدان‌های نفتی بزرگ وکوچک که در این حوضه و درخشکی کشف شده بود به ۵۰ میدان رسید. اکتشاف نفت در خلیج‌فارس در اواخر دهه ۱۹۵۰آغاز شد و نخستین میدان نفتی بهرگانسر درسال ۱۹۶۰کشف شد. دردهه ۱۹۶۰بیش از۱۰میدان نفتی در بخش ایرانی خلیج‌فارس کشف شد. این دهه از نظر تعداد میدان‌های نفتی کشف شده در خشکی و دریا درایران منحصر به فرد است. در سال ۱۳۰۵، ۳مهندس روسی درخارج از حوضه قرارداد شرکت سابق نفت ایران وانگلیس درخوریان سمنان به حفر چاه اقدام کردند. شایعه شد که چاه حفر شده در خوریان به نفت رسیده است ولی واقعیت این بود که در عمق ۱۰۰متری چاه به آبی مخلوط با مقدارکمی نفت برخورده بود.

در سال ۱۳۰۸چند زمین شناس خارجی توسط شرکت تحقیقات ایران و فرانسه به نواحی مازندران و سمنان اعزام و مطالعاتی انجام دادند و پس از حفر ۲حلقه چاه کم‌عمق در مشرق بابلسر که نتیجه‌ای به بار نیاورد، شرکت، منحل و کارشناسانش درسال ۱۳۱۰ایران را ترک کردند. درسال ۱۳۱۴هنگام حفر قنات درجنوب قم آثاری از مواد نفتی روی آب قنات دیده شد. دولت وقت پس از اطلاع، واحدی به نام اداره مهندسی اکتشافی در وزارت دارایی تأسیس کرد که وظیفه آن اکتشاف نفت در نواحی مرکزی و شمالی کشور بود. این واحد با استخدام چند کارشناس آلمانی و خرید ۲دستگاه حفاری ضربه‌ای و دورانی، عملیات را در نواحی قم و مازندران آغاز کرد و ۲حلقه چاه در خشت‌سر و ۲حلقه چاه نزدیک به کوه نمک حفرشد،‌اما حفاری‌ها نتیجه‌ای به بار نیاورد و در سال ۱۳۱۸متوقف شد.

درسال ۱۳۲۷دولت ایران برای انجام اکتشاف درخارج از حوضه قرارداد شرکت نفت سابق ایران و انگلیس، شرکت سهامی نفت ایران را تشکیل داد. این شرکت از سال ۱۳۲۸عملیات اکتشافی را با استخدام زمین‌شناسان سوئیسی و مهندسین معدن ایرانی آغاز و در سال ۱۳۳۵در تاقدیسی البرز در ناحیه قم نفت قابل ملاحظه‌ای کشف کرد. درسال ۱۳۳۷میدان گازی سراجه در شرق قم کشف شد. پس از ملی شدن صنعت نفت و تشکیل شرکت ملی نفت ایران، شرکت ایران نفت در سال ۱۳۳۹به آن پیوست و به فعالیت اکتشافی در خارج از حوضه قرارداد با کنسرسیوم سابق با نام امور اکتشاف و استخراج ادامه داد. در سال ۱۳۴۵این شرکت در دشت مغان آذربایجان و درسال ۱۳۴۶درگرگان به‌ترتیب نفت وگاز کشف کرد. بهره‌برداری از نفت دشت مغان به‌علت تراوایی بسیار کم سنگ مخزن اقتصادی نیست. گاز کشف شده در گرگان نیز به‌علت بهره‌دهی کم چاه که ۵میلیون پای مکعب در روز است اقتصادی تشخیص داده نشده است. امور اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت ایران در سال ۱۳۴۷میدان عظیم گازی خانگیران و در سال ۱۳۶۰میدان گازی گنبدلی را به‌ترتیب در غرب و جنوب شهر سرخس کشف کرد.

تاریخ قیمت نفت

قیمت نفت در ۳دهه گذشته فراز و فرودهای بسیاری داشته است؛ به‌طوری که در سال ۱۹۹۸به پایین‌ترین سطح یعنی ۱۱٫۹۷دلار رسیده است. پس از نفت ۱۱دلار و ۹۷سنتی سال ۱۹۹۸، پایین‌ترین قیمت نفت مربوط به سال ۱۹۸۸بوده که نرخ آن به بشکه‌ای ۱۳دلار و ۲۶سنت رسید. بر این‌اساس در سال‌های گذشته بالاترین قیمت مربوط به سال ۲۰۱۲میلادی بوده که هر بشکه نفت سبک ایران با قیمتی معادل ۱۰۹دلار و ۷۹سنت معامله شده است. پس از این دوره، قیمت نفت افول کرد و در ژانویه ۲۰۱۶تا محدوده ۲۸دلار در هر بشکه سقوط کرد و پس از آن با تقویت بازار، بهای نفت در مه‌۲۰۱۸به ۷۸دلار در هر بشکه رسید.

گزارش از: محمد عدلی / این گزارش نخستین بار در روزنامه همشهری منتشر شده است.

Print Friendly, PDF & Email
کدخبر : 114690




دیدگاه خود را به ما بگویید.